Laatst geüpdated: 26 juli, 2026
Een reflectie na het lezen van een academische artikel over suïcidaliteit
Oscar Westra van Holthe (oprichter Hulp bij Suïcidale Gedachten, systeemtherapeut i.o. NVRG)
Het gevoel van klemzitten (entrapment)
In veel academische literatuur wordt bij het beschrijven van de gevoelens bij suïcidaliteit de term ‘entrapment’ gebruikt. Dit wordt in het Nederlands vaak vertaald met het ‘klem zitten’. Er lijkt, wat je ook maar probeert, geen enkele uitweg te zijn. Alsof je aan een eindeloze maalstroom van donkere gedachtes en gevoelens overgeleverd bent. Alsof je alleen maar wegzinkt in een zwart gat, terwijl iedereen op aarde maar vrolijk door hobbelt zonder om te kijken.
Twee manieren van klemgezet zijn
In onderzoeken naar testen om het gevoel van klemzitten bij suïcidaliteit te meten, wordt er meestal een onderscheid gemaakt tussen twee typen vastzitten. De ene komt door de context. De ander door onszelf. Dit onderscheid wordt bijvoorbeeld door De Beurs en anderen (2020) in hun academisch artikel gemaakt.
Type 1: Klemgezet door de buitenwereld
Aan de ene kant kan je je vast voelen zitten in de omgeving waarin je zit. Bijvoorbeeld: ‘Niemand begrijpt mij dus wat doe ik hier nog?’ Of: ‘Anderen vinden mij zelfs met dure make-up nog lelijk’. Ook kan het gaan om pesters die maar niet ophouden. Of je wordt bijvoorbeeld uitgelachen door jouw ouders of leraren.
Type 2: Ons klem voelen zitten in onszelf
Aan de andere kant kan je je vast voelen zitten door innerlijke dynamieken. Dat is meer intern gericht. Bijvoorbeeld: ‘Ik wordt voortdurend overspoeld door gevoelens van eenzaamheid. Ik wil dat dit stopt.’ Of: ‘Die maalstroom blijft maar komen. Ik kan dit niet stilzetten. Misschien is het beter als ik er een einde aan maak. Want dan heb ik rust. Op deze manier is het namelijk echt niet te doen.’ We draaien in onszelf vast.
Vier stellingen om “klem zitten” mee te meten
Omdat de reguliere vragenlijst over het gevoel van klemzitten (‘entrapment’) 16 items had en dit in de praktijk wat veel tijd kost om tussen de sessies door te doen, hebben De Beurs en anderen (2020) vier items geselecteerd. Hiermee kun je betrouwbaar inschatten of iemand meer intern of extern suïcidaal is.
De vier stellingen die je kunnen helpen te zien wat bij jou op de voorgrond staat
Om erachter te komen wat meer op de voorgrond staat bij jou, kan je je afvragen of je je in de volgende stellingen herkent. In hoeverre zijn die wat jou betreft van toepassing? Hoeveel zeggen ze iets over jou?
| Suïcidaliteit door externe factoren |
| Stelling 1: Ik heb vaak het gevoel dat ik ervan wil wegrennen. |
| Stelling 2: Ik voel me machteloos om er iets aan te kunnen veranderen. |
De Beurs en anderen (2020) stellen dat de suïcidaliteit met jouw omgeving, dus context, van doen heeft.
| Suïcidaliteit door interne factoren |
| Stelling 3: Ik voel me gevangen in mezelf. |
| Stelling 4: Het voelt alsof ik steeds dieper in een zwart gat weg zink. |
De Beurs en anderen (2020) stellen dat de suïcidaliteit met jouw innerlijke dynamiek(en) te maken heeft.
Bevindingen uit de praktijk
Zowel binnen als buiten
Alhoewel het onderscheid tussen suïcidaliteit vanuit onze binnenwereld en buitenwereld handig is om de behandeling op te kunnen aansluiten, zie ik in de praktijk bij cliënten van Hulp bij Suïcidale Gedachten vaak terug dat beiden tegelijkertijd spelen. Zowel de dynamieken van binnen als van buiten versterken elkaar. De kwetsing door de pester vermenigvuldigt onze eigen vernietigende oordelen over onszelf.
Een kwestie van timing
Wat mij betreft hangt wat meer op de voorgrond ligt ook van het moment af. Heb je familieleden of collega’s die je afbranden? Dan is dat iets buiten jou om, dat jou kwetst en pijn doet. Lig je ‘s avonds in bed en voel je je eenzaam? En blijft die gedachtenstroom maar malen? Dan is het mogelijk meer in jou.
Aanpak van suïcidaliteit
Interventie 1: Interne en externe dynamieken in kaart brengen
Wat hoe dan ook helpt is om de dynamieken in kaart te brengen. Vaker wel dan niet zijn ze namelijk aan elkaar gelinkt. Net als een plant, worden wij als mens ook gevoed door onze al dan niet gezonde relaties. Krijgen we alleen maar gif te eten? Dan is het niet raar dat wij ook van binnen vergiftigd raken. Krijgen we ons leven lang te horen dat we ‘maar raar zijn’ of ‘niet goed genoeg zijn’, dan kan dit ons zelfbeeld zodanig vervormen dat we daar op den duur –geheel onterecht– diep van binnen ook in gaan geloven.
Interventie 2: Vragen die je kunt stellen om de overlap te verkennen
Gespecialiseerd zijnde in het werken met hoogbegaafdheid en persisterende suïcidaliteit, heb ik altijd wel vragen die een persoon uitnodigen tot een zelfonderzoek. Onderstaande vragen kunnen dan helpen.
| Wie van jouw ouders had ook dit soort gevoelens van eenzaamheid? |
| Bij wie heb jij die boodschap ‘niet welkom te zijn’ ooit eerder geproefd? |
| Wie heeft weleens expliciet gezegd dat jij teveel/niet goed genoeg bent? |
| Wat heb jij meegemaakt dat je tot deze conclusie over jezelf bent gekomen? |
| Wat voor momenten en/of situaties versterken en verdiepen jouw gevoelens? |
| Wanneer zit je meer ‘in jezelf’ klem –en wanneer meer ‘met jouw omgeving’? |
| Wanneer merk je dat het kantelt tussen ‘okay in je vel zitten’ en ‘dood willen’? |
Conclusie
Onderscheid binnen-buiten van suïcidaliteit is handig, maar in de overlap zit meer potentie
Kortom, ik ben voorstander van het onderscheid te maken tussen suïcidaliteit in relatie tot onze binnen en buitenwereld. Tegelijkertijd moeten we niet vergeten, zowel als onderzoekers als professionals in de praktijk, dat juist het verschil gemaakt kan worden in het exploreren van de overlap tussen binnen en buiten. Want wat gebeurt er in de interactie? Wat is daar ooit gebeurt? En hoe werkt zich dat bij je uit?
Verdiep je in de ontstaansgeschiedenis van suïcidaliteit en je kan verder komen dan je denkt
Over de jaren ben ik tot de conclusie gekomen dat suïcidaliteit nooit ‘zomaar’ ontstaat. Het is vaak een opeenstapeling van ervaringen die ertoe kunnen leiden dat we ‘ik-wil-dood’ gedachten kunnen krijgen. Daar moeten we niet voor terugdeinzen. Sterker nog: we hebben de ontstaanscontext juist uit te nodigen. Want weet je waar iemand vandaan komt, wat iemand gevormd heeft, dan kun je ervaringen aanbieden die meer samen zijn, meer verbonden en meer hoop doen groeien. Als een tegenhanger van het kwade dat ons kan toevallen. Want zo ontstaat er meer kans op het ervaren van rust in onszelf en met anderen.
Zoek je hulp?
Bij nood: bel 113 (suïcidepreventie) of 112. Of neem contact op met jouw huisarts.
Heb je last van suïcidale gedachten (en budget om hulp zelf te bekostigen)?
Meld jezelf aan bij Hulp bij Suïcidale Gedachten. Of verwijs een dierbare en/of patiënt door. Ook kan je mij inplannen voor een consult of een intake. Daarmee kan je in aanmerking komen voor het inkopen van één van onze zorgpakketten: wachtlijstoverbrugging, voorkomen van crisis of terugval, begeleiding na een incident of zelfmoordpoging of aanvullende begeleiding bij start of tijdens een (s)GGZ behandeling.
Wil je graag leren hoe je met dader en slachtofferdynamieken werkt als professional?
Doe mee aan de jaartraining Leergang Systemisch Coach Zuidas. Elke 2 jaar start een groep. Of kom meepraten met academici, therapeuten, politici en journalisten op de European Peace Conference on Perpetrator-Victim Dynamics. Daarin zoeken we taal om dader- en slachtofferschap écht te doorgronden.